Die Tshwane-metroraad se begroting vir die 2025/26-finansiële jaar was van meet af aan gebrekkig en die jongste aansuiweringsbegroting het die metro se finansiële druk vererger.
Inwoners word nou gekonfronteer met hoër tariewe terwyl dienslewering agteruitgaan, aangesien die begroting ’n strukturele tekort en mislukte projekte verdoesel.
Hoewel die onwettige reinigingsheffing verwyder is, probeer die metro die gaping vul met kunsmatige opwaartse aanpassings aan boetes, verhuring en rente. Hierdie praktyk skep ’n papieroefening wat die werklike tekort wegsteek en nie volhoubare oplossings bied nie.
Die VF Plus het verskeie ernstige tekortkominge in die aansuiweringsbegroting uitgelig.
• Die metro se finansiële plan is gebou op ’n onrealistiese invorderingsaanname van 92%, wat die omvang van agterstallige skuld en die ouditeur-generaal (OG) se waarskuwings eenvoudig ignoreer. ’n Meer realistiese koers van 85%, soos die OG aangedui het, beteken dat die verwagte inkomste aansienlik daal en ’n verlies van R2,2 miljard tot gevolg het. Hierdie tekort word vererger deur ’n toename van R534 miljoen in slegte skuld, wat die totale tekort na R2,7 miljard opstoot.
• Elektrisiteitsinvordering word slegs op gefaktureerde verbruik bereken en sluit die omvang van diefstal en verspreidingsverliese uit. In werklikheid is die invorderingskoers nader aan 75%, wat die metro se inkomste tot sowat R45 miljard laat daal en die netto tekort tot R8 miljard of meer kan verhoog. Hierdie diefstal oorlaai substasies, veroorsaak kragonderbrekings, versnel infrastruktuurineenstorting en verminder faktureerbare verbruik tydens beurtkrag. Betalende inwoners word gevolglik gedwing om die koste van diefstal te dra deur hoër tariewe, terwyl die kwaliteit van dienste steeds agteruitgaan.
• Waterverliese het intussen grootmaataankope met R273 miljoen laat styg. Die toekenning van R15 miljoen vir die huur van watertenkwaens is ’n duur noodmaatreël wat nie die probleem oplos nie, aangesien die voorsiening met tenkwaens ongemeet en ongefaktureerd bly. Dit verswak invorderingsdoeltreffendheid verder en bevoordeel slegs diegene wat aan die kontrakte gekoppel is, terwyl inwoners die gevolge van agteruitgang in dienste dra.
• Munisipale entiteite toon ook duidelike tekens van verval. Die Tshwane Economic Development Agency (TEDA) se toelae is met R4,1 miljoen gesny, wat ekonomiese ontwikkeling verswak, terwyl die Housing Company Tshwane (HCT) se kontantvloei met R569 miljoen ingekort is, wat behuisingslewering ondermyn.
• Die metro se kontantdekking is tans net 0,1 maand — sowat R443 miljoen, gelykstaande aan drie dae se bedryfskoste — wat likwiditeitsmislukking bevestig en die onvermoë om finansiële skokke te absorbeer blootlê.
• Verder het salariskoste met R229 miljoen gestyg weens die skikking met vakbonde vir ’n terugwerkende verhoging van 3,5%. Hoewel dit arbeidstabiliteit bring, word dit bereik ten koste van fiskale volhoubaarheid en verdiep dit die metro se finansiële ineenstorting.
Hierdie begroting toon duidelik dat die metro se finansiële bestuur onvolhoubaar is.
Die VF Plus eis ’n volledige hersiening van die begroting, gegrond op realistiese invorderingskoerse, streng uitgawedissipline en dringende optrede teen onwettige krag- en wateraansluitings.
Beleggings moet gefokus word op volhoubare infrastruktuur eerder as duur noodmaatreëls soos watertenkwaens.
Die metro se inwoners verdien ’n begroting wat werklik volhoubaar is, dienslewering beskerm en belastingbetalers se geld verantwoordelik bestuur.
