Die regsbeginsel dat geregtigheid nie uitgestel kan word sonder om dit te ontneem nie, is vandag meer relevant as ooit rakende die voortgesette onreg teenoor Khoi- en San-tradisionele leiers en hul gemeenskappe.
Vir drie dekades het die ANC-regering nagelaat om betekenisvolle erkenning aan hierdie inheemse groepe te gee terwyl Nguni-gemeenskappe soos die Xhosa en Zoeloe wel voordele geniet onder bestaande wetgewing.
Die jongste uitspraak van die Grondwethof op 14 Oktober 2025 het die ongeldigverklaring van die Wet op Tradisionele Khoi-San-Leierskap (TKLA) vir twee jaar opgeskort tot 29 Mei 2027—’n uitstel wat nie regstel nie, maar verder skade berokken.
Gedurende hierdie tydperk kan nasionale, provinsiale en plaaslike regerings voortgaan om wetgewing aan te neem sonder enige waarborge vir die regte van Khoi- en San-gemeenskappe.
In die Wes-Kaap, waar hierdie gemeenskappe sterk verteenwoordig is, vererger hul onerkende status reeds bestaande uitsluiting in ruimtelike beplanning en munisipale grensafbakening.
Die DA-geleide provinsiale regering het sedert die Wet op Tradisionele Leierskap en Regeringsraamwerk in 2003 nog nie ’n Provinsiale Huis van Tradisionele Leiers gestig nie. Hierdie versuim verdiep die Khoi en San se marginalisering.
Intussen keer die departement van plaaslike regering en tradisionele sake (Cogta) se aanhoudende gebrek aan institusionele vermoë enige vordering.
Jaarliks word fondse wat vir Khoi-San-navorsing geoormerk is, teruggegee sonder dat enige konkrete erkenning volg.
Die ongelykheid is skokkend en onaanvaarbaar: Nguni-leiers geniet volwaardige regstatus, terwyl Khoi-San-leiers steeds onderdruk word. Dit is ’n direkte skending van die Grondwet se gelykheidsbeginsel.
Die regering van nasionale eenheid (RNE) het nou ’n historiese geleentheid om hierdie onreg reg te stel, maar dit sal afhang van die president se politieke wil om die regte van die Khoi-San-gemeenskappe te prioritiseer en nie langer te ignoreer nie.
Die VF Plus is die enigste party wat onwrikbaar staan vir die Khoi-San se reg op erkenning en selfbeskikking.
Die party doen ’n beroep op hierdie gemeenskappe om hul aktivisme te verskerp en saam met die VF Plus te staan in hierdie stryd.
Die Grondwethof se uitspraak, al is dit in goeie trou, hou die uitsluiting in stand solank die ANC en sy bondgenote nie daadwerklik optree nie.
